Forsíðufréttir

Úthlutunarnefndir sjóðsins Rannsóknastyrkir Bjarna Benediktssonar hafa úthlutað styrkjum til rannsókna á lögfræði og sagnfræði fyrir árið 2009.

 

Sjóðurinn var stofnaður árið 2008 og úthlutar nú í annað sinn. Árlega eru veittir sex styrkir. Þrír til rannsókna á sviði stjórnsýslu- og stjórnskipunarréttar og þrír sviði hag- og stjórnmálasögu 20. aldar til okkar daga. Markmiðið er að efla annars vegar rannsóknir á þeim sviðum lögfræðinnar, sem snerta innviði stjórnskipunarinnar og réttaröryggi borgaranna gagnvart leyfisvaldi og eftirliti stjórnvalda og hins vegar að efla rannsóknir og dýpka skilning á umbreytingum í íslensku efnahagslífi, stjórnmálum og utanríkismálum á 20. öld. Samkvæmt 4. gr. reglna um sjóðinn skal ákvörðun úthlutunarnefnda um það hvaða rannsóknarverkefni skulu hljóta styrki skal byggjast á faglegu mati á gæðum rannsóknarverkefnis, færni og reynslu umsækjanda til að stunda rannsóknir og aðstöðu hans til að sinna verkefninu. Að þessu sinni ákváðu úthlutunarnefndir Rannsóknastyrkja Bjarna Benediktssonar á sviði lögfræði og sagnfræði að úthluta alls sex styrkjum.

 

Styrkir á sviði lögfræði:

 

Helgi Áss Grétarsson, lögfræðingur og doktorsnemi við lagadeild Háskóla Íslands

Verkefni: Stjórn fiskveiða og stjórnskipun Íslands

Styrkupphæð: 1.000 þús. kr.

Verkefni í hnotskurn:

Leitast verður við að greina lagalegan ágreining varðandi fiskveiðistjórnun. Hann hefur aðallega lotið að tvennu: Í fyrsta lagi að því hvort upphafleg úthlutun aflaheimilda hafi til lengri tíma staðist grunnreglur um jafnræði og atvinnufrelsi og í öðru lagi að því hvort aflaheimildir séu hefðbundin eignarréttindi í skilningi stjórnarskrárinnar. Markmiðið með doktorsverkefninu er að leita svara við þessum spurningum á haldbærum forsendum en vinnukenning umsækjanda gengur út á að það hafi ekki verið gert hingað til.

 

Ólafur Ísberg Hannesson, lögfræðingur og doktorsnemi við European University Inst. í Flórens

Verkefni: Samstarf Hæstaréttar, EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins

Styrkupphæð: 500 þús. kr.

Verkefni í hnotskurn:

Sjónum verður beint að samstarfi Hæstaréttar, EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins við framkvæmd EES-samningsins frá íslenskum sjónarhóli. Rannsökuð verða framlög Hæstaréttar til að tryggja einsleitni á EES-svæðinu og samtímis að bæta réttarstöðu einstaklinga og lögaðila. Þessu hefur Hæstiréttur áorkað án þess að til hafi komið stjórnskipuleg vandkvæði líkt og átt hefur sér stað í bandalagsrétti, þ.e. innan þeirra marka sem stjórnarskrá setur. Samstarf dómstólanna hefur lítið verið rannsakað en mikilvægt er að gerð séu skil á dómaframkvæmd Hæstaréttar fyrir öðum EES-ríkjum. Rannsóknin byggist á dómaframkvæmd Hæstaréttar, EFTA-dómstólsins og Evrópudómstólsins og aðferðafræðin tekur til viðeigandi löggjafar og skoðunar á fræðiritum á þessu sviði.

 

Gunnar Þór Pétursson, lögfræðingur og doktorsnemi við lagadeild Háskólans í Lundi

Verkefni: Undanþágur frá grundvallarfrelsum - aðferðarfræðileg áskorun

Styrkupphæð: 500 þús. kr. 

Verkefni í hnotskurn:

Markmið rannsóknarinnar er að varpa skýrara ljósi á það svigrúm sem aðildarríki ESB/EES hafa til þess að víkja frá skuldbindingum ESB/EES réttar, t.d. fjórfrelsinu, við ákveðnar aðstæður. Þessar aðstæður eru t.a.m. þegar um er að tefla verndarhagsmuni eins og allsherjarreglu, almannaöryggi og almannaheilbrigði. Grundvallarreglur stjórnskipunar í aðildarríkjum ESB/EES og mannréttindaákvæði spila, í vaxandi mæli, lykilhlutverk þegar metið er hvert svigrúm aðildarríkin hafa til þess að víkja frá grundvallarfrelsum þeim sem ESB/EES rétturinn byggir á. Þetta svigrúm aðildarríkjanna hefur fyrst og fremst verið afmarkað í dómsúrlausnum Evrópudómstólsins. Við framkvæmd rannsóknarinnar verður notast við úrlausnir Evrópudómstólsins og gerður samanburður, t.a.m. við úrlausnir Mannréttindadómstólsins í Strassbourg og sáttmála Aðlþjóða viðskiptastofnunarinnar (WTO).

  

Styrkir á sviði sagnfræði:

 

Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor í stjórnmálafræði við Háskóla Íslands

Verkefni: Íslenskir kommúnistar 1918-1998

Styrkupphæð: 1.000 þús. kr.

Verkefni í hnotskurn:

Markmið rannsóknarinnar er að kanna, hvað var líkt og hvað ólíkt með hreyfingu íslenskra kommúnista og hinni alþjóðlegu hreyfingu kommúnista. Í þessu skyni eru sérstaklega könnuð alþjóðleg tengsl íslensku kommúnistahreyfingarinnar, allt frá því að Hendrik Ottósson tók að sér verkefni fyrir trúnaðarmann Kremlstjórnar veturinn 1918-1919 og þar til sendinefnd Alþýðubandalagsins fór í opinbera heimsókn til kommúnistaflokks Kúbu haustið 1998. Einnig er rannsökuð afstaða íslenskra kommúnista (og arftaka þeirra) til byltinga, lýðræðis og ofbeldis í orði og verki og skoðanir þeirra og frásagnir af helstu atburðum í ríkjum, þar sem kommúnistar höfðu völd. Upp úr rannsókninni er ætlunin að semja um 200 bls. rit til birtingar. Gildi rannsóknarinnar felst í auknum skilningi á eðli íslensku kommúnistahreyfingarinnar, sem var talsvert öflugri en í flestum grannríkjum.

 

Sigurður Gylfi Magnússon, sagnfræðingur og sjálfstætt starfandi fræðimaður

Verkefni: Vald á bernsku. Sagn- og hagfræðileg greining

Styrkupphæð: 500 þús. kr.

Verkefni í hnotskurn:

Sagnfræðingar og hagfræðingar gera sér nokkuð ákveðnar hugmyndir um færni einstaklinganna til þess að taka ákvarðanir fyrir eigin hönd. Í mörgum tilfellum er sjálfsagt hægt að færa góð rök fyrir því að maðurinn sé gæddur töluverðum hæfileikum til þess að ráðstafa lífi sínu með hagfelldum hætti. Þó er einnig ljóst að það tekur fólk langan tíma að öðlast þá þekkingu og færni sem þarf til slíkrar ákvörðunartöku. Bernskan og ungdómsárin eru þau tímabil í lífi hvers manns þar sem þessi leikni er þjálfuð með margvíslegum hætti. Sögulega séð hafa átt sér stað mikil umskipti á samspili barna og fullorðinna. Viðfangsefni þessarar bókar er að skoða viðbrögð hins opinbera við ýmsum annmörkum á ákvarðanatöku barna og unglinga í fortíð og nútíð. Spáð verður í hvaða afleiðingar inngrip hins opinbera í bernsku- og fjölskyldulíf getur haft í framtíðina fyrir samspil barna (ungs fólks) og fullorðinna. Ljóst er að því jafnvægi sem hélst í einkalífi fólks hefur verið raskað með mjög afgerandi hætti og hægt er að búast við að sú röskun hafi áhrif á hvernig samband foreldra og barna þróast í framtíðinni. Viðfangsefnið nær til pólitískra- og efnahagslegra þátta auk þess að draga lærdóm af hinni sögulegu þróun.

 

Gunnar Þór Bjarnason, sagnfræðingur, framhaldsskólakennari og stundakennari við Háskóla Íslands

Verkefni: Heimastjórn, fullveldi og umheimurinn

Styrkupphæð: 500 þús. kr.

Verkefni í hnotskurn:

Markmið verkefnisins er að kanna hugmyndir Íslendinga um stöðu sína í samfélagi þjóða á fyrstu áratugum 20. aldar. Einnig verður litið til annarra Evrópuþjóða er fengu sjálfstæði um svipað leyti í því skyni að fá samanburð við Ísland. Loks er ætlunin að nýta kenningar í smáríkjafræðum til að bregða ljósi á viðfangsefnið. Gildi verkefnisins er margþætt: Í fyrsta lagi hefur það gildi í sjálfu sér að draga fram þær hugmyndir er mótuðu hugsun Íslendinga um umheiminn á þessum tíma. Í öðru lagi er mikilvægt að setja umræður um utanríkismál hérlendis í evrópskt samhengi og fá víðara sjónarhorn á sögu Íslands á tímabilinu. Í þriðja lagi að nýta kenningar í smáríkjafræðum og leiða saman aðferðir sagnfræði og stjórnmálafræði. Í fjórða lagi má ef til vill draga einhvern lærdóm af niðurstöðum rannsóknarinnar á tímum þegar Íslendingar standa á tímamótum í samskiptum sínum við aðrar þjóðir.